आज
२२ असार २०८३ · सोमबार
पंचांग भनेको कुनै एक दिनको तिथि, नक्षत्र, योगलगायत खगोलीय विवरण दिने परम्परागत हिन्दू पात्रो हो। नामको अर्थ "पाँच अंग" — यसका पाँच मुख्य तत्त्वबाट आएको: तिथि (चान्द्र दिन), नक्षत्र (चन्द्रमा रहेको तारापुञ्ज), योग (सूर्य–चन्द्रको कोणीय संयोग), करण (तिथिको आधा भाग) र वार। यिनले दिनको खगोलीय स्वरूप बताउँछन् र नेपालभर चाडपर्व, व्रत, पूजा र शुभकार्यको समय हेर्न पंचांगकै भर पर्ने गरिन्छ।
तिथि चान्द्र दिन हो — एक चान्द्र महिनामा ३० वटा हुन्छन्, शुक्ल पक्ष (औंसीदेखि पूर्णिमासम्म) र कृष्ण पक्ष गरी दुई भागमा। नक्षत्र चन्द्रमाको बाटोमा पर्ने २७ तारापुञ्जमध्ये एक हो; चन्द्रमा हरेकमा करिब एक दिन बस्छ। योग सूर्य र चन्द्रको संयुक्त गतिबाट निस्कने २७ संयोगमध्ये एक हो। करण तिथिको आधा भाग हो; ११ वटा करणमध्ये सातवटा महिनाभर घुमिरहन्छन्। यो पेजमा मास (चान्द्र महिना), ऋतु, अयन (सूर्यको उत्तरायण–दक्षिणायन) र संवत्सरको नाम पनि देखिन्छ।
पाँच अंगसँगै काठमाडौंका लागि सूर्योदय, सूर्यास्त, चन्द्रोदय र चन्द्रास्त, अनि परम्परागत दिन-खण्डहरू पनि देखाइन्छ: अभिजित मुहूर्त (मध्यदिनको शुभ समय), राहु काल, यमगण्ड र गुलिका (नयाँ काम सुरु गर्न परम्परागत रूपमा पन्छाइने समय)। राहु काल हरेक बारमा फरक समयमा पर्छ — करिब डेढ घण्टाको यो अवधि हप्ताभर दिनको फरक-फरक भागमा घुम्छ।
हरेक मान सूर्य र चन्द्रको वास्तविक स्थितिबाट खगोलीय रूपमा निकालिन्छ — नेपाली र भारतीय पंचांगले मान्ने निरयण (sidereal) राशिचक्र प्रयोग गरेर, नेपालको समय र काठमाडौंको स्थान अनुसार। तिथि र नक्षत्रको सीमा ठ्याक्कै खगोलीय क्षणमा पर्ने भएकाले तिथि दिनको जुनसुकै समयमा सुरु वा अन्त्य हुन सक्छ — त्यसैले छापिएका पात्रोमा तिथि सकिने समय लेखिन्छ र कहिलेकाहीँ दुई दिनमा एउटै तिथि पर्ने वा तिथि छुट्ने हुन्छ। माथिकै मिति पिकरबाट जुनसुकै बिक्रम सम्बत मितिको यही पूरा पंचांग खोल्न सकिन्छ — आउँदो चाडको तिथि वा जन्ममितिको नक्षत्र हेर्न काम लाग्छ।
आजको तिथि पक्ष (शुक्ल वा कृष्ण) सहित यही पेजको माथि देखिन्छ। पंचांगको चलनअनुसार सूर्योदयका बेला चलिरहेको तिथि नै दिनको तिथि मानिन्छ।
राहु काल हरेक दिन पर्ने करिब डेढ घण्टाको अवधि हो, जुन बेला नयाँ काम, यात्रा वा शुभकार्य थाल्न परम्पराले पन्छाउँछ। कुन बेला पर्छ भन्ने बारमा भर पर्छ — जस्तै सोमबार बिहान अबेर, मंगलबार दिउँसो। आजको ठ्याक्कै समय यही पेजको दिन-खण्ड सेक्सनमा छ।
चन्द्रमा सूर्यभन्दा १२° अगाडि बढ्दा एक तिथि पूरा हुन्छ, जसमा करिब २० देखि २६ घण्टा लाग्छ। तिथि एक सूर्योदयपछि सुरु भई अर्को सूर्योदयअघि नै सकियो भने त्यो कुनै सूर्योदयमा नपर्ने भएकाले छुट्छ (क्षय); तीन सूर्योदय छोयो भने दोहोरिन्छ (वृद्धि)। चन्द्रमाकै चालले यस्तो हुन्छ; छापिएका पात्रोमा पनि यसैगरी लेखिन्छ।
हो। सूर्योदय, सूर्यास्त, राहु काल, मुहूर्त — सबै समय काठमाडौंको स्थान र नेपाली समय (UTC+5:45) अनुसार निकालिएका हुन्। भारत वा अन्य देशका पंचांगमा सूर्योदयमा भर पर्ने तत्त्वहरू फरक पर्न सक्छन्।
हालको नक्षत्र मुख्य पंचांग कार्डमा चन्द्र राशिसँगै देखिन्छ। चन्द्रमाले करिब २७.३ दिनमा २७ वटै नक्षत्र घुम्छ — हरेकमा करिब एक दिन।
